vesti

U ime naroda - Autoritarnost i populizam u modernoj Srbiji - Srđan Cvetković

Tekst Srđana Cvetkovića, objavljen u Libekovoj publikaciji ,,Zloupotreba naroda - priroda populizma u Srbiji".
IZDVAJAMO

Otvoren konkurs za Trening političke akcije

Velika jesenja novina za srednjoškolce i brucoše.

U dvovekovnoj istoriji moderne Srbije autoritarni tip vladavine i populizam bili su modeli koji su potiskivali svaki individualizam, slobodno i kritičko mišljenje. Levi i desni populizam po pravilu išli su ruku pod ruku. Nacionalna demagogija predstavljena kao vrhunski narodni interes često je pokriće za samovolju sa jedne strane, a sa druge socijalni populizam i korpucija masa na štetu državnih resursa i društvenog napretka. Od oslobođenja od Turaka i stvaranja korena moderne srpske državnosti, pa do kraja 20. veka, društveni život u Srbiji bio je obeležen žestokim političkim obračunima. Dinastičke podele bile su oštre, borbe surove, a svaka strana predstavljala se kao da upravo ona zastupa nacionalne interese i da ima misiju da okonča nacionalno ujedinjenje i oslobođenje. Sa druge strane, nacionalna sloboda i lična ambicija vladara često se stavljala ispred građanskih i političkih sloboda pojedinaca. Još od ustaničkih dana, policija i sila u rukama vladara korišćeni su za obračun sa političkim protivnicima i održanje lične vlasti. Pri tome, politički neistomišljenik vrlo lako kvalifikovao se kao ,,državni neprijatelj“ i ,,nacionalni izdajnik“ koga treba odstraniti čak i fizički iz društvenog života.

U ime srpstva!

Najpre, predmet političkog progona bili su oponenti srpskim vođama Karađorđu i Milošu, da bi se zatim kroz ceo vek nastavila oštra dinastička utakmica u kojoj se nisu birala sredstva. Pomenimo samo Karađorđev progon oponenata Petra Dobrnjca i Milenka Stojkovića, kao činjenicu da nije bio milostiv ni prema najbližoj rodbini (ocu i bratu), kada je bio ugrožen njegov autoritet. I sam je skončao tako što je ubijen od najbližih saradnika. Miloš je, takođe, nemilosrdno gonio svoje neposlušnike Pavla Cukića, Petra Molera, Simu Markovića, potom i Miloja Popovića Đaka pa i samog Vuka Karadžića, koji ga je izvrgao kritici u svojoj tajnoj istoriji njegove vladavine. Malo koji vladar na prestolu je, u ne tako kratkoj dinastičkoj istoriji Srbije, sačuvao živu glavu i umro prirodnom smrću. Pomenuli smo već ubistvo Karađorđa 1817, zatim tu je ubistvo kneza Mihaila 1867. i kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage 1903, pre toga pokušaj atentata na Kralja Milana (1882 i 1899). Mnogi intelektualci, predstavnici liberalne i kritičke misli tadašnje Srbije, poput Vladimira Jovanovića, koji je kao ubeđeni liberal svoju decu krstio imenima Slobodan i Pravda, bili su izloženi progonu. Kao po nekoj simbolici, sin Slobodan je 1946. u vreme komunističke diktature u Srbiji simbolično osuđen na 20 godina zatvora, dok se Pravda kao ime nikada, gle slučaja, nije odomaćilo.

Nisu svi na jednak način shvatili tek stečenu slobodu i nezavisnost države 1878. godine. Na međudinastičku borbu nalegli su zatim ranim osnivanjem partija i brutalni međupartijski ratovi koji su bili začinjeni populizmom. Narod je oslobođenje od Turaka shvatao kao oslobođenje od dažbina i obaveza plaćanja poreza državi, slobodu od sejmena (policije), nerado se odricao običaja raspolaganja oružja ili prihvatao obavezno slanje dece u školu itd. Diskusije u skupštini povodom uvođenja železnice u Srbiju, između radikala koji su se tome žestoko opirali i reformski nastrojenih naprednjaka, trebalo bi da uđu u udžbenike kao primer žestokog populizma. Stoga, obračun vlasti sa radikalskim kolovođama u Timočkoj buni 1883. ujedno je i dobar primer represije odozdo - neemancipovanog društva prema modernizatorskoj ulozi države. Budući da su radikali, na krilima demagogije i populizma, ubrzo došli na vlast na izborima 1887, usledio je drastičan progon naprednjaka tzv. dani ,,narodnog odisaja“. Tako je kasnije eufemistički nazvan ovaj ,,organizovani teror“ radikalskih masa. Linčovano je oko 140 naprednjaka. Mnogi politički protivnici mučeni su na najneobičniji i zverski način (naticanje na kolac, pečenje na ražnju, bestijalna ubistva). Zabeleženi su i mnogi napadi na imovinu političkih neistomišljenika: razbijanje radnji, sečenje vinograda, otimanje letine i drugo. Sve to neodoljivo podseća na kasnija ,,revolucionarna vremena“ iza Drugog svetskog rata.

Dvadeseti vek otpočeo je ubistvom kralja Aleksandra i kraljice Drage 1903. godine od strane vojnih zaverenika, a zatim dalje obogatio istoriju političkog nasilja i populizma na ovim prostorima raznolikim i obimnim materijalom. Militarizam i česti ratovi za nacionalno oslobođenje (u periodu 1877-1914. bilo ih je čak pet), ali i teške socijalno-ekonomske prilike, ekstremno siromaštvo, masovna nepismenost, nisu bili plodno tlo za razvoj demokratije i političke kulture i drastično su usporavali društveni razvoj. Političke slobode i insititucije bile su rano osvojene, ali politička kultura i duh parlamentarizma ostali su na jednako niskom nivou. Politička borba začinjena populizmom preselila se sa međupartijskog nivoa (žestokog okršaja radikala i samostalaca), na teren sukoba vojnih i civilnih vlasti. Naročito je bilo teško obuzdati ulogu vojske i njen uticaj na politiku, agresivni nacionalni romantizam, s obzirom na ulogu koju su imali pojedini oficiri prilikom ustoličenja dinastije Karađorđević. Popularnost komiteta, Crne ruke i vojske uopšte, bila je podstaknuta uspesima u ratovima za nacionalno oslobođenje i okolnostima ozbiljnih ratnih pretnji. Stoga je nastojanje monarha da obuzda vojni faktor i službe bezbednosti (Crna ruka) završen tek Solunskim procesom 1917. godine.

U ime jugoslovenstva!

Stvaranjem Jugoslavije 1918. godine politički obračuni samo su dobili na intezitetu i složenosti, naročito sa snažnim srpsko-hrvatskim antagonizmom, ali i pojavom revolucionarnog komunističkog pokreta, kao i ekstremnodesnih profašističkih organizacija. Nacionalno i socijalno nezadovoljstvo u novoj državi snažno je artikulisano od ekstremno levih (boljševici) ili desnih pokreta (ustaše, VMRO), koje nisu prezale i od upotrebe nasilja. Terorističke metode borbe, atentat na ministra policije Milorada Draškovića i pokušaj atentata na kralja Aleksandra 1921, isprovocirali su zabranu rada KPJ i progon komunista. Sa druge strane, verbalni međunacionalni rat na liniji Srbi-Hrvati pretvoren je u krvavu skupštinsku tragediju, smrtnim ranjavanjem Stejpana Radića i ubistvom još dvojice članova HSS od strane srpskog radikala Puniše Račića. To je bila uvertira za uspostavljanje ličnog režima kralja Aleksandra, pojačan progon ,,državnih neprijatelja“: ustaša i komunista. Ubijeno je nekoliko komunista i ustaša od strane policije, dok je više stotini suđeno pred sudovima zbog ,,terorizma“ uključujući i Josipa B. Tita i A.Rankovića. Uveden je lični režim kralja Aleksandra (1929-1934) i ukinut posrednički između ,,kralja i naroda“. U ime jugoslovenstva i mira među narodima, kao i borbe protiv komunizma, došlo je do zabrane rada političkih partija, internacije građanskih političara i progona po ideološkoj osnovi ne samo komunista, već i ljudi koji su se borili za više slobode i koji su bili sa drugačijim političkim idejama. Populistički izgovor bio je neefikasnost demokratije, očuvanje države i integralnog jugoslovenstva, ali i rešavanje nagomilanih socijalnih problema usled ekonomske krize. Vrhunac međuratnih političkih obračuna bio je atentat na samog kralja Aleksandra 1934. godine u Marseju (koji su izvršile ekstremne terorističke grupe (ustaše i VMRO)). Ovaj događaj uklapa se u opšti trend ,,povratnog talasa“ terora ubistava i uzavrelih političkih strasti u međuratnoj Evropi tokom 20-ih i 30-ih godina, nakon talasa liberalizma s kraja 19. veka.

Međutim, relativna liberalizacija režima od polovine tridesetih do početka Drugog svetskog rata nije bila lišena primera brutalnih policijskih obračuna sa demonstrantima i neistomišljenicima, u kojima je neretko bilo i ljudskih žrtava (kao na primer prilikom studentskih demonstracija u Beogradu 4. aprila 1936. ili 14. decembra 1939). Sa druge strane, stranke kao i militarizacija političkih partija i pokreta kroz stvaranje ličnih, partijskih vojski i batinaša koje su se brutalno razračunavale sa neistomišljenicima, ali i policijom, dizala je stepen političkog nasilja (SKOJ, ORJUNA, ZBOR, HANAO, borbaši). Podmićivanje birača, zloupotrebe državnih resursa vladajuće stranke prilikom izbora, pretnje i cenzura medija, autoritarnost i populizam, nešto je što je i dalje pratilo politički život.

Drugi svetski rat u potpunosti je otvorio Pandorinu kutiju nasilja, pre svega ustaškog režima u NDH, koji je stvorio čitavu industriju smrti, koja je prouzrokovala najmasovnija stradanja u istoriji ovih prostora. Nacistički i ustaški okupacioni režim, sa sistemom logora smrti i politikom sto za jednog, ipak nisu predstavljali prepreku komunističkom pokretu da nastavi svoje beskompromisne akcije, bez obzira na žrtve, privlačeći masovno na svoju stranu radikalizovane elemente iz ratom ugroženih područja, pre svega Srba sa teritorije NDH. Paralelno sa antifašističkim ratom (kroz dva antifašistička pokreta sa različitom ideologijom, taktikom i ciljevima) u Srbiji je buktao građanski rat raznorodnih ideoloških pokreta, nedićevaca, ljotićevaca, a najviše pripadnika JVO i partizanskog pokreta, koji je odneo više žrtava nego sve nemačke obmazde zajedno.

U ime naroda!

Komunistički revolucionarni teror, koji je usledio neposredno po oslobođenju Srbije i Jugoslavije, prema intezitetu, ali i oblicima i metodama političke represije, prevazilazi sve do tada viđeno, ako izuzmemo zločine nacista i ustaša u ratnim uslovima. Po sistematičnosti, masovnosti, oblicima i trajanju političkog nasilja u periodu 1944-1953, uočavaju se dva najveća vrha represivnog talasa. Prvi talas kroz divlja čišćenja i likvidacije bez suda od strane tajne policije ili presude vojnih sudova 1944-1945, a drugi 1948-1953. kroz progon ibeovaca, kulaka (imućnijih seljaka) i ostatka građanske opozicije. Ovi događaji predstavljaju najtamnije mrlje u ionako mračnoj istoriji političkog nasilja u Srbiji. Tajna policija u ovom vremenu postaje svemoćna, kao mač revolucije potpuno u rukama partije, tužilac i sudija hiljadama narodnih neprijatelja i neprijatelja današnjice. Zajedno sa prljavom vodom izbacivana je i čista –zajedno sa stvarnim krivcima i zločincima streljani su politički i klasni neprijatelji revolucije.

Sudovi časti, vojni i civilni sudovi presuđuju desetine hiljada presuda, zbog navodne kolaboracije i zločina, špijunaže, delovanje protiv društvenog uređenja. Samo 1945. presuđeno je oko 5.500 hiljada smrtnih kazni uz oko 120.000 političkih osuda na robiju do 1953. godine. Kroz KPD Zabela prošlo je oko 42.000 zatvorenika u prvih pet godina između 1945-1951, isto koliko i u narednih pola veka. U KPD S.Mitrovica 1949. godine postojao je sobni starešina koji je kredom na podu crtao pravougaonik dimenzija 2m x 40cm, što je bio životni prostor osuđenika određen za spavanje na golom betonu. Najmanje 60.000 građana Srbije izgubilo je život posle septembra 1944. od čega više od 30.000 bez suđenja, 2.800 kroz smrtnu kaznu i oko 24.000 u logorima i zatvorima. Broj je i veći ako računamo streljanja ratnih zarobljenika na Zelengori i u Sloveniji 1945, koja je teško popisati.

Pored ovoga, kroz logore i zatvore prošlo je desetine hiljade lica, a da nisu ni bili osuđeni (Nemci folksdojčeri, većina komunista na Golom otoku, mnogi kulaci). Mnogi se iz tih logora nisu ni vratili, na hiljade je izgubilo život, a gotovo sve porodice trpele su trajne posledice. U tom vremenu na Golom Otoku, logoru za partijske neistomišljenike, sprovode se surove mere prevaspitavanja u kojem učestvuju sami osuđenici – metode koje su do tada viđene jedino u nekim azijskim formama komunizma. Pritisak se nije završavao samo u zatvoru, već su bivši politički osuđenici, koji ne bi revidirali, obično bili proganjani i po izlasku iz zatvora, vrbovani da rade za UDB-u, teško nalazili posao i ostvarivali socijalne prinadležnosti, a da ne govorimo o pristupu javnim funkcijama i osetljivim mestima, gde se naročito vodilo računa o pravovernim partijskim kadrovima.

Represiju je pratila socijalna demagogija i populizam. Ideološka mantra pod kojom se sprovodilo revolucionarno nasilje, bila je razvlašćenje buržoazije, borba protiv kapitalista i kulaka. Stoga, većinu presuda prati konfiskacija imovine, kao sporedna kazna, ali je i ona u mnogim slučajevima bila zapravo osnovni motiv za osudu. Ideja je bila da se imovina privatnih lica što brže i efikasnije prevede u državne ruke i da se kroz petoletke pređe na sovjetski model partijski dirigovane privrede. Otuda na spiskovima streljanih oko 400 industrijalaca, oko 2.500 trgovaca, oko 3.000 zanatlija i drugih imućnih ljudi. Preduzetništvo i lično bogatstvo oglašeno je u novom sistemu za greh. Oko 80% industrijskog kapitala uzeto je merom konfiskacije. Imovina je, osim konfiskacijom, oduzimana i merama nacionalizacije - 1946. krupni kapital, 1948. sitne radnje i 1958. stanovi i zemljište. Zarad dokazivanja pravovernosti Staljinu u merama nacionalizacije, otišlo se dalje nego u nekim drugim istočnoevropskim komunističkim zemljama. Agrarna reforma sprovedena pred izbore 1945, kao demagoška mera prema seljacima, zapravo je bila uvertira za prinudnu kolektivizaciju po ugledu na SSSR. Od 1948. pristupalo se ubrzanoj kolektivizaciji uz primenu sile i represije nad seljacima. Seljaci koji nisu imali da izmire otkupne obaveze, (niti da kupe ono što se od njih zahtevalo) zbog par stotina kilograma žita, gubili su i slobodu i celokupno imanje merom konfiskacije. Na taj način, režim je do početka pedesetih izvršio svojinsku transformaciju, eliminisao preduzetništvo, tržišnu privredu i privatnu svojinu. Jedino je na selu ostao dopušteni maksimum od 10 hektara, nakon odustajanja od kolektivizacije 1953.

Neprijatelja treba samo «klepiti po ušima»

Razlazom sa Staljinom, liberalizacijom i prelaskom na samoupravni socijalizam, osnovni instrument vladanja postaju korupcija i populizam naspram širokih narodnih masa. ,,Fabrike radnicima zemlja seljacima” - pod ovim sloganom je početkom pedesetih nakon razlaza Tita sa Staljinom i SSSR-om obrazovana nova samoupravna ideologija. Ona je viđena kao treći put između ,,narodne demokratije“ na Istoku i ,,liberalne demokratije“ na Zapadu. Najavljene su promene u vidu više slobode (demokratizacija) i samostalnog odlučivanja nižih organa (decentralizacija). Radnici je, preko radničkih saveta i sindikata, trebalo da imaju većeg udela u upravljanju preduzećima. Uveden je pojam društvena svojina za preduzeća kojima radnici upravljaju, a radni narod je preko biranja delegata u skupštini trebalo da ima značajniji udeo u odlučivanju u državnim poslovima. Međutim, u stvarnosti je partija zadržala potpunu vlast nad privredom i politikom, preko izbora rukovodstava preduzeća i sindikata. U oblasti nauke, kulture i umetnosti dozvoljene su nešto veće slobode i dopuštena putovanja u inostranstvo. U novom sistemu je do određenog nivoa (niži funkcioneri) dopuštana sloboda kritike, ali uz sveprisutnu ideologiju ostaje ublažena represija uz kult ličnosti, noseći stub jednopartijskog sistema.

Od polovine pedesetih godina, nakon velikih odricanja u prvoj deceniji iza rata u Jugoslaviji, u Srbiji dolazi do laganog rasta standarda. Živelo se sve bolje, zemlja se ubrzano industrijalizuje, grade se fabrike, putevi, mostovi, pri čemu se dosta koristila milionska jeftina radna snaga ljudi sa sela koji su došli u grad. Pošto je priliv stanovništva sa sela bio snažan i država ga je podsticala, pokrenuta je obimna izgradnja stanova. Veliki broj stanova uziman je na kredit ili po niskim cenama na teret države, a mnogi su stanove dobijali besplatno, kao socijalni slučajevi, partijski funkcioneri i zaslužni građani. Povoljno su delovali na životni standard jeftini krediti i pokloni koje je Jugoslavija dobijala od zapadnih zemalja, jer je istupila iz Istočnog bloka. Mogućnost odlaska u inostranstvo i zaposlenja mnogima je rešavalo pitanje zaposlenja. Međutim, slučaj Jugoslavije nije izuzetan, već se uklapa u opšti trend privrednog rasta i razvoja u Evropi, uzrokovanog naučno tehnološkim napretkom od kraja pedesetih, nezavisno od društvenog uređenja. Prema nekim pokazateljima, privredni rast Jugoslavije je na nivou proseka u Istočnoj Evropi, a znatno ispod onog na Zapadu. Ipak, strani krediti i drugi faktori omogućavali su veći standard nego što je to bilo zarađeno. Nastupila je prezaduženost, jer novac koji je uziman nije služio za otvaranje novih radnih mesta i povećanje proizvodnje, već se velikim delom trošio na povećanje plata i izgradnju stanova, kuća i vikendica. Zbog toga i prispelih kreditnih potraživanja, Jugoslavija je već krajem sedamdesetih bila u velikoj ekonomskoj krizi, koja je dostigla vrhunac polovinom osamdesetih, kada počinju restrikcije struje, goriva i nekih osnovnih životnih namirnica.

Izgradnja Titovog kulta (ratni pobednik, nepogrešivi vrhovni vođa, pobednik nad Staljinom, lider nesvrstanih, čovek iz naroda itd.) bila je s vremenom važniji element u održavanju sistema od represije. Snažnom propagandom i veličanjem vođe povećavala se prihvaćenost ideologije, pa je potreba za nasiljem bivala sve manja. Ulagani su veliki napori da se spoljni i unutrašnji politički uspesi režima i lične osobine vođe približe narodu. Po njemu su davana imena gradovima i nekim planinskim vrhovima. Njegova slika nalazila se u svakoj školskoj učionici. U njegovu čast pevale su se pesme i organizovali sletovi. U mnogome je cela Jugoslavija počivala na autoritetu jednog čoveka, što se itekako osetilo nakon Titove smrti.

Komunistička partija pretrpela je velike promene u odnosu na predratni period. Od male grupe fanatičnih komunista, koji su bili ilegalci posle rata, članstvo je naraslo na više stotina hiljada, a krajem 70-ih na više miliona. Partija je promenila ime u Savez komunista Jugoslavije 1952. godine, a Tito postaje neprikosnoveni i doživotni vođa. U partiju su pohrlili mnogi karijeristi kojima je to bila odskočna daska za posao ili lično napredovanje. Početkom osamdesetih, partija je brojala dva miliona članova ili oko 12% stanovništva.

Sedamdesetih je uveden i princip moralno – političke podobnosti za pojedine važnije poslove. Istovremeno, usvojen je Zakon o udruženom radu koji je uneo pravi haos i pometnju u privredni sistem, omogućavajući zaduživanja uz odsustvo efikasne državne kontrole. Korupcija, birokratija, klanovi, politička alokacija investicija postaju neka od osnovnih obeležja ovog sistema. Stručnost nasuprot podobnosti, dok je svaka veća orijentacija prema tržišnim elementima u socijalističkoj privredi osuđivana kao tehnokratija ili tehnomenadžerija. Po toj liniji, tokom sedamdesetih, nekoliko stotina direktora sudski je osuđeno, a više hiljada smenjeno sa funkcija.

Režim teži da se pred svetskom javnošću dokaže kao demokratski, deluje se više preventivno, ideološki i kroz povremene javne sudske procese radi zastrašivanja (Neprijatelja samo treba klepiti po ušima – kako je Tito govorio). Političko nasilje postaje sofisticiranije, racionalnije, instrument unutrašnje politike (održavanja monopola vlasti) i spoljne politike (očuvanje imidža zemlje liberalnog komunizma). Pozicioniranje Jugoslavije između Istoka i Zapada, formulisanje nove ideologije i trećeg puta u socijalizam, zahtevalo je, bar u u javnom životu, otklon od staljinističkih metoda obračuna sa političkim protivnicima. Brutalni nkavedovski metodi, likvidacije bez suđenja, masovni progoni i hapšenja lagano prestaju početkom pedesetih, a smanjuje se i pritisak na porodice narodnih neprijatelja. Ipak, to nije značilo suštinsku demokratizaciju režima, već samo liberalnu fasadu, budući da se režim vraćao već oprobanim metodama čvrste ruke, uvek kada bi osetio da bi mogli biti ugroženi ili poljuljani temelji partijskog monopola na vlast.

U najužim partijskim telima, često u krugu samog Tita i njegove ,,dvorske kamarile“, odlučivalo se o tome ko će, na koji način i do koje mere biti predmet progona. Pri tom, tajna policija i sudovi bili su i dalje samo produžena ruka za izvršavanje naloga najužeg partijskog vrha. To je bio slučaj u vreme Brionskog plenuma 1966, studentskih demonstracija 1968, hrvatskog proleća 70-tih, obračuna sa srpskim liberalima 1972. itd. Prilikom progona i hapšenja vodilo se računa o nacionalnoj, verskoj, političkoj simetriji i ravnoteži. To je značilo da u sličnom trenutku moraju biti gonjeni Srbi - Hrvati, levičari - desničari, prozapadni - proistočni, pravoslavci – katolici – muslimani, kako se ne bi narušilo ,,bratstvo-jedinstvo“ i ravnoteža u progonu.

I posle Tita Tito

Posle smrti Josipa Broza Tita, od početka osamdesetih, lagano dolazi do raspada sistema, krize ideologije i lagane dezintegracije zemlje. Kako se ekonomska kriza produbljivala, neminovno je poprimala politički karakter. Na čitavom prostoru Jugoslavije tinjalo je nezadovoljstvo. Bogatije republike, poput Slovenije i Hrvatske, smatrale su da ih ostatak zemlje vuče naniže i protivile se daljim uplatama u Fond za razvoj privredno nerazvijenih područja. Baš ta područja smatrala su da ih razvijeniji delovi zemlje iskoriščavaju. Komunistička republička i pokrajinska rukovodstva sve više igraju na kartu nacionalizma i populizma. Nacionalna nezadovoljstva manifestovala su se kroz Albanske demonstracije na Kosovu 1981, skup podrške Rankoviću 1983, učestale štrajkove i proteste krajem osamdesetih na Kosovu, u Srbiji i Sloveniji. Republička rukovodstva podgrevaju nacionalizam, plasirajući tezu kako su za loše stanje u zemlji isključivo krive druge republike. Kriza je ogolila ogromne razlike u viziji zemlje, odnosu ka tržišnim reformama i reformama političkog sistema. Slobodan Milošević i većina srpskih delegata insistirali su na potrebi centralizacije jugoslovenske partije i države, slovenački i hrvatski komunisti videli su u tome pokušaj dominacije, kojem su se suprotstavili konceptom konfederalizacije, demokratizacije pa i samostalnosti. Sve to vodilo je potpunom raspadu, a ispostavilo se u takvim okolnostima i krvavom raskolu. Malo stranaka je bilo aktivno na čitavom jugoslovenskom prostoru, a od njih je najznačajniji bio Savez reformskih snaga Jugoslavije, čiji lider je bio Ante Marković, u neuspelom nastojanju da spase svoj program tržišno orijentisanih ekonomskih reformi.

Tokom 1990. jugoslovenske republike su različitim tempom uvodile višestranačje i održavale izbore, na severozapadu brže, a na jugoistoku sporije. Komunističke partije svuda su poražene osim u Srbiji i Crnoj Gori. Odsustvo demokratske tradicije, višedecenijski autoritarni način vladavine, podržan nacionalnim romantizmom i populizmom, uslovio je da raspad Jugoslavije bude neverovatno krvav. Stoga su kraj veka na ovim prostorima obeležili ratovi za jugoslovensko nasleđe (Slovenija, Hrvatska, Bosna, Kosovo), nezapamćena ekonomska kriza, sankcije i inflacija, bombardovanja i masovna ubistva.

Devedesetih se u Srbiji sve manje sprovodi državna represija u ime propadajuće komunističke ideologije, već očuvanja gole političke vlasti. Predmet progona i obrade tajne policije postaju opozicioni lideri, koji prete da poljuljaju vlast Socijalističke partije i Slobodana Miloševića kao i nezavisni novinari (Dada Vujasinović, Slavko Ćuruvija). Vlast se koristi nacionalom demagogijom i korupcijom, ali i otvorenom silom, upotrebljavajući kriminalne krugove isprepletanih sa tajnom službom. Najdrastičniji oblici kršenja ljudskih prava u ovoj eri jesu gušenje martovskih demonstracija tenkovima 1991, izborna krađa i prebijanje demonstranata 1996 -1997, dva pokušaj atentata na Vuka Draškovića (1999. i 2000) i ubistva Slavka Ćuruvije (1999) i Ivana Stambolića (2000). Poslednji udarac obezglavljene tajne policije jeste atentat na premijera Zorana Đinđića 12. marta 2003. godine. Posle 2000. na kratko dolazi do značajne relaksacije kada su u pitanju ljudska prava i slobode, naročito u sferi slobode izbora. Progon političkih neistomišljenika zamire, a Srbija dobija sve više ocene kada su u pitanju ljudska prava i slobode. Ipak recidivi autoritarne političke kulture, gušenje slobode medija, odsustvo sprovođenja mera tranzicione pravde (otvaranje arhiva tajne policije, lustracija, restitucija) stvaraju pretpostavke za održanje autoritarnog obrasca ponašanja. Sa druge strane populizam, kult ličnosti, nasleđena politička kultura i autoritarni obrasci ponašanja iz vremena partijske države i dalje u potpunosti koče društveni razvoj. Ovaj trend sve je vidljiviji, a pojavni oblici sve učestaliji nakon 2012. godine. Kola su krenula nizbrdo, naročito kada je reč o slobodi medija i političkoj kulturi. Kreativna moć slobodnog pojedinca, individualne sposobnosti i talenti ostaju do daljnjeg zarobljeni u raljama nereformisane partijske države, koja forsira podobnost naspram stručnosti, silu i zabrane nasuprot slobodi i dijalogu. Po tome, Srbija je danas tek malo i nedovoljno odmakla od vremena ubistva Karađorđa 1817. godine.


Tekst je deo publikacije ,,Zloupotreba naroda - priroda populizma u Srbiji". Tekstovi iz publikacije predstavljaju lične stavove autora.