vesti

Poreklo savremenog srpskog populizma - Ilija Vujačić

Tekst Ilije Vujačića, objavljen u Libekovoj publikaciji "Zloupotreba naroda - priroda populizma u Srbiji"
IZDVAJAMO

Gostovanje u emisiji Dan uživo na N1 televiziji

Miloš Nikolić, predsednik Libeka i Milan Ćirković, fizičar i naučni saradnik Libeka gostovali su u emisiji Dan uživo, na N1 televiziji. U em...

U Srbiji se ponovo odomaćio populizam. Od 2012. godine, kada se posle dvanaest godina reinkarnirao na vlasti, uspostavljajući se kao "dominantni populizam", marširajući punim korakom i osvajajući sve veći i veći prostor, do sada je osvojio skoro sve institucije: prvo političke, a potom i društvene (kaptirajući iznutra univerzitete, kulturne ustanove, medije) repolitizujući kulturu, nauku, obrazovanje, pa čak i svakodnevni života, koji su tek počeli da se depolitizuju i liberalizuju. Nastupila je nova politička i društvena stvarnost zasnovana na glasu navodno homogenizovanog "naroda" i oslobođena ideoloških rasprava.


Odmah su se jasno uočile sve osnovne odlike populizma kao semi-ideologije i političkog stila: moralizam, direktna veza i komunikacija vođe sa narodom, glorifikacija sile, antiindividualizam i antiintelektualizam, antiracionalizam, antipluralizam, antihumanizam, antiliberalizam, antielitizam, jednom rečju, antimodernizam. Politička komunikacija je svedena na afekte i osećanja vođe: uvređenost, bes, "zgranutost", javnu patnju i mržnju (populisti se uvek na nešto i nekoga ljute, na nekoga su besni, nekoga mrze - pri čemu je taj neko onaj deo naroda koji nije "pravi," odnosno njihov) dok blati političke protivnike, daje lažna obećanja, podilazi primitivizmu i osrednjosti, izlaže nedefinisanu politiku uz obimnu antikorupcijsku retoriku.


Zato se ne treba nimalo čuditi zašto se populizam tako lako i tako napadno ustoličio 2012. godine, pa nizom vanrednih parlamentarnih (2014. i 2016.) i jednim redovnim predsedničkim izborima (2017) prvo ojačao 2014., pa se potvrdio 2016. i zacementirao 2017. godine. Prvo zato što je imao povoljnu bazu u onom latentnom amalgamu s nacionalizmom, koji se sada nametnuo i počeo da se širi kao hidra u svim porama društva i države, a potom što je osvojivši lako institucije za prve dve godine uspeo da se nametne u kontrolisanom i osakaćenom javnom prostoru (uvođenjem cenzure, osvajanjem ogromne većine medijskog prostora, ukidanjem "nepoćudnih" emisija, urednika i novinara) koji je prethodno po vladajućoj paradigmi populizma depluralizovan.
Uzroci ovog aktuelnog populizma su, međutim, višestruki i složeni.


Prvo, to je obnovljeni populistički nacionalizam iz devedesetih godina prošlog veka, koji je nastavio da obitava na marginama tzv. Petooktobarske revolucije u vidu marginalnog populizma i nastavio 2012. godine tamo gde je bio prekinut 2000., stvarajući atmosferu straha i ugroženosti, od suseda podržan njihovim recipročnim populizmom i nacionalizmom.


Drugi uzrok pobede populizma jeste odložena tranzicija, tj. traljava, polovična, nedovršena tranzicija, koja traje već 27 godina zaglavljena između izborne i konsolidovane demokratije, tržišne i kontrolisane privrede. Ne samo da nije prešla prag između izborne i konsolidovane demokratije, nego je sa klackalice između konsolidovane demokratije i autoritarnog urušavanja do tada postignute izborne demokratije (od 2001. do 2012. godine) od 2012. uz svesrdnu pomoć samomarginalizovane opozicije, političke apatije i apstinencije šireg kruga birača jasno počela da se survava u autoritarizam i ličnu vlast na krilima populizma. Sve to čini da se rastače demokratski sistem i demokratska pravila igre.


Treće, to je neuspela demontaža nasleđenog miloševićevskog sistema u postoktobarskom periodu. Nakon 2003. godine je postalo očigledno da ne postoji spremnost za demontažu i radikalnu promenu, što je omogućilo "patriotskih snaga" da se sa margina društva 2012. godine uspostavi kao dominantan populizam ili populizam na vlasti.


Četvrto, nespremnost postmiloševićevskih koalicija nakon 2003. godine da se suoče sa prošlošću i uspostave adekvatnu politiku sećanja i tranzicionu pravdu, identifikujući odgovornost za zločine i uklanjanje dokaza o zločinima u Batajnici, Perućcu, Petrovom selu i Rudnici, kroz odgovarajuću novu politiku sećanja kao element kolektivnog pamćenja. Umesto toga, obnovljeni nacionalistički populizam vrši etnocentričnu konstrukciju pamćenja koja promoviše zaborav i kolektivnu amneziju, rehabilituje zločince iz posljednjih ratova i kolaboracioniste Mihailovića, Nedića i Kalabića iz prethodnog.


Peto, duga tradicija populizma u Srbiji. Kao "autoimuna bolest demokratije" (Brižit Granvil) u kojoj demokratija proizvodi snage koje se okreću protiv nje, populizam je u Srbiji duboko iskopana brazda koja je stalno latentno ili manifestno prisutna od kraja 19. veka. On je samo menjao oblik počev od dominantnog pašićevskog, preko marginalnog ljotićevskog nacional-fašističkog populizma, do ponovo dominantnog miloševićevskog populizma udruženog sa destruktivnim nacionalizmom hranjenim mržnjom i isključivošću, preko latentnog i marginalizovanog desničarskog nacional-populizma u postoktobarskoj Srbiji, koji je iskoristio svoju šansu da se ustoliči kao ponovo dominantni populizam 2012. godine. Svi ovi oblici srpskog populizma su se združivali sa nacionalizmom, koji im je služio kao osnovna duhovna hrana.


Šesti uzrok savremenog srpskog populizma se nalazi u postratovskom resentimanu i revanšizmu ekstremno desničarskih grupa na čije divljanje demokratija u povojima nije uspela da adekvatno reaguje.


Sedmi uzrok je nesimultanost izgradnje nacije i države (nation and state building). Srbija se ni posle 27. godina od početka "odložene tranzicije" nije teritorijalno konsolidovala kao država, što porađa kolektivnu frustraciju. Kao posledica toga je "neuravnotežena duševnost: egzistencijalna bojazan za zajednicu" (Ištvan Bibo), koja predstavlja plodno tle za populističku manipulaciju osećanjima.


Osmi uzrok je u obnavljanju Kosovskog mita osvete, kao neupitne i neprikosnovene "istine", koja služi legitimaciji nacionalističkih političkih projekata i ratnih ciljeva. Mita koji nije "demontiran i razminiran" (Ivan Čolović) u postoktobarsko vreme i sveden u granice elementa kolektivnog pamćenja u okviru nove politike sećanja, već je ostao da dominira unutrašnjom i spoljnom politikom i kontinuirano nastavio da hrani teritoriocentričnu i etnocentričnu politiku.


Deveti uzrok, koji srpski populizam sad već deli sa sveevropskim populizmom, predstavljajaju finansijska i ekonomska kriza i "bauk" globalizacije, što je identitetskim strahovima dodalo strahove od nezaposlenosti, bede, siromaštva i strepnju od nepoznatog. A višedecenijsko osećanje straha i ugroženosti dovodi do toga da ono što je u razvijenoj demokratiji izuzetak, ovde postaje pravilo. Zato i savremeni srpski populizam može da promoviše desničarske političke ideje oslonjene na levičarske parole i prosipa socijalnu demagogiju kojom se umiruju i potkupljuju najsiromašniji slojevi.


Dakle, savremeni srpski populizam nije samo posledica manipulacije masom i njenog zavođenja od strane veštog manipulatora Vučića, kao što se često pojednostavljeno misli, već je posledica dubljih ekonomskih, političkih i socijalnih uzroka i latentnih populističkih tendencija u poslednjih sto godina. Ako se zapitamo zašto je tako brzo posle samo par izbornih krugova došlo do povratka na staro odgovor ćemo naći u istrajnosti jednog mentalitetskog sklopa, svetonazora i samorazumevanja pod okriljem amalgama nacionalizma, ksenofobije i militantnosti.


Sudbina marginalnog populizma u svim njegovim etapama je poznata: demokratija ga kontroliše i isteruje na margine političkog života ili se nameće i postaje dominantan. Sudbina Miloševićevog dominantnog populizma nam je takođe poznata. Kako će da se okonča Vučićev dominantni populizam koji se opasno survava iz demokratije u autokratiju, tek ostaje da se vidi.


Tekst je deo publikacije "Zloupotreba naroda - priroda populizma u Srbiji". Tekstovi iz publikacije predstavljaju lične stavove autora.